سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )

103

طب در دوره صفويه ( فارسى )

آخرين پزشك مشهورى كه از ايران به هند مهاجرت كرد محمد هاشم شيرازى است . پدر او در شيراز زندگى مىكرد و علاوه بر امر طبابت ، از نظر جراحى ، نويسندگى و شاعرى نيز شهرت فراوان داشت . او به قدرى آزاده و درويش‌مسلك بود كه اغلب ميرزا هادى قلندرى ناميده مىشد . ميرزا هادى در سال 1107 وفات يافت و در همان شيراز دفن گرديد . از او دو پسر باقى ماند كه آن‌ها هم حرفه پزشكى را پيشه خود ساختند . پسر بزرگتر كه همان محمد هاشم شيرازى باشد در سال 1080 متولد شده و نزد پدر و پدربزرگ خود تحصيل كرده بود و چون محيط شيراز را منطبق با خواسته‌هاى خويش نيافت در سال 1111 به هند مهاجرت كرد و وقتى به آنجا رسيد كه اورنگ‌زيب پادشاهى مىكرد . او هرگز جزو پزشكان دربار اورنگ‌زيب نشد اما در عوض به خدمت محمد اعظم پسر او درآمد . پس از مرگ اورنگ‌زيب ، محمد هاشم در دربار باقى ماند و برغم اشكالات متعددى كه بر سر راهش قرار گرفت توانست به افرادى كه پشت سر هم به مقام سلطنت مىرسيدند خدمت كند و سرانجام در سال 1132 بود كه شخصى به نام احمد شاه به قدرت رسيد كه توانست بيش و كم سى سال در مقام سلطنت باقى بماند . نفر قبل از او به محمد هاشم شيرازى لقب علوى خان داده بود و اتفاقا محمد هاشم به اين نام بيشتر مشهور است . به‌هرحال پادشاه جديد هم لقب معتمد الملك را به اسامى و القاب قبلى او اضافه كرد و حقوق كلانى به ميزان سه هزار روپيه در ماه براى وى مقرر داشت . در اين سال‌ها بود كه گوركانيان هند در معرض تهديد بزرگى قرار گرفتند . نادر شاه افشار پس از منقرض ساختن سلسله صفويه و بيرون راندن افغان‌ها و تسلط بر افغانستان در سال 1151 به سوى دهلى روان شد . او دهلى را فتح كرد ، و سپس با تخت طاوس ، جواهرات سلطنتى و علوى خان به ايران بازگشت . نادر شاه به هنگام مراجعت از هند ديگر سلامت سابق خود را نداشت . مىگويند او وقتى در دهلى اقامت داشت از زخم معده رنج مىبرد و پاهايش نيز ورم كرد و علوى خان را مامور مداواى خود ساخت و علوى خان آن‌چنان كار خود را با موفقيت انجام داد كه نادر از وى خواست تا همراه او به ايران برگردد و به اين ترتيب علوى خان به كشور خود بازگشت . نادر دو سال پس از ترك دهلى به قزوين رسيد و در اين موقع طبابت‌هاى علوى خان چنان به حال او موثر واقع شده و سلامت خود را بازيافته بود كه وقتى اين پزشك تقاضا كرد به خدمت وى خاتمه داده شود چون وجودش ديگر خيلى ضرورى نبود اين درخواست مورد اجابت قرار گرفت و علوى خان دوباره به هند برگشت و تا سال 1160 كه وفات يافت در همان كشور ماند . اين پزشك عاليقدر در اواخر عمر خود لقب ديگرى با عنوان بهاء الدوله دريافت داشت و شباهت اين لقب با لقب نويسندهء كتاب خلاصه التجارب موجب شده است كه عده‌اى آن دو را باهم اشتباه بگيرند درحالىكه بهاء الدوله نويسندهء خلاصه التجارب دويست سال قبل از علوى خان زندگى مىكرد و از اهالى طرشت بود . در بين محققين شرق‌شناس غرب فوناهن دچار